Redactieblog

Opinie: Post-Kyotoakkoord moet tandje bijsteken

Ondanks de stroom aan officiële rapporten beweegt er helaas bitter weinig op het vlak van klimaatmaatregelen. Een van de belangrijkste drempels is zuiver mentaal. Het klimaatvraagstuk overstijgt het tijdperk waarin begrippen als nationale belangen, vooruitgang en economische groei onaantastbaar waren. Het vergt de politieke moed om over staatsgrenzen heen te werken, waarbij het klimaat als een collectief goed wordt beheerd en een langetermijnvisie wordt uitgewerkt. Door de traagheid in het klimaatsysteem zal het effect van een stringent klimaatbeleid pas zichtbaar worden in de tweede helft van de 21ste eeuw. De electorale cyclus loopt niet samen met de koolstofcyclus. De politiek dient zich bijgevolg te herdefiniëren.

AANPASSINGSAPARTHEID

Een post-Kyotoakkoord heeft behoefte aan twee types maatregelen: adaptatie (aanpassing) aan de klimaatgevolgen die niet meer te vermijden zijn en beperking van de uitstoot om de uiteindelijke temperatuurstijging binnen aanvaardbare grenzen te houden.

Het adaptatieaspect werd tot op heden stiefmoederlijk behandeld. Het jongste Human Development Report onderstreept nochtans dat het klimaat de kloof tussen Noord en Zuid alleen maar groter maakt. De landen met de laagste welvaart zullen het zwaarst getroffen worden. De Wereldbank en Oxfam berekenden dat de kosten van adaptatie - ondanks reductie-inspanningen - zullen oplopen tot 50 miljard dollar (35 miljard euro) per jaar. We dreigen te vervallen in regelrechte 'aanpassingsapartheid', zoals bisschop Desmond Tutu het formuleerde in het Human Development Report. Om dat te vermijden is er nood aan een stevig adaptatiebeleid in de kwetsbare landen. Die hebben weinig middelen om zich te beschermen tegen het geweld van stormen, droogtes en overstromingen. Gezien zijn historische koolstofschuld moet het Westen dat beleid mee financieren.

LASTENVERDELING

Maar adaptatie zonder beperking van de uitstoot is zoals dweilen met de kraan open. Er is dus eveneens behoefte aan strenge reductiedoelstellingen. Om de opwarming nog te beperken tot de grens voor 'gevaarlijke klimaatwijzigingen' (2 à 2,4°C) moet de wereldwijde broeikasgasuitstoot tegen 2050 met 50 tot 85 procent dalen. Om alle landen in de wereld in te sluiten, moet het post-Kyotoverdrag een rechtvaardige lastenverdeling realiseren. De sterkste schouders zullen de zwaarste lasten moeten dragen, zonder landen als China en India vrij te stellen van enige verplichtingen.

Van alle voorstellen die binnenkort op de onderhandelingstafel liggen, sluit 'contractie & convergentie' (C&C) het dichtst aan bij die bekommernissen. Dat model gaat ervan uit dat in principe elke wereldburger recht heeft op een gelijk CO2-uitstootniveau. Er wordt een limiet geplaatst op de mondiale uitstoot, die moet dalen tot een veilig niveau. Vervolgens wijst men de landen uitstootrechten toe om die mondiale limiet te behalen, overeenkomstig het bevolkingsaantal.

EMISSIERECHTEN

Het C&C-voorstel is pragmatisch in de zin dat de emissierechten vertrekken van de huidige uitstootniveaus: het schema voorziet dus in een overgangsperiode. Een land dat ondanks binnenlandse reductie-inspanningen zijn quota overschrijdt, dient emissierechten aan te kopen. De opbrengst van die rechten kan het verkopende land investeren in duurzame ontwikkeling. Het voordeel is dat die optie rekening houdt met het gelijkheidsprincipe, alsook met de historische koolstofschuld. Industrielanden die in het verleden sterk bijdroegen tot de opwarming moeten grotere inspanningen leveren.

Het voorstel blijkt daarenboven bezig aan een voorzichtige opmars in de internationale politiek. De steun voor dit voorstel door de Duitse bondskanselier Angela Merkel, die dit jaar de G8 leidt, verhoogt de kans op de implementatie. Of dit model ongeschonden de onderhandelingstafel haalt en machtige entiteiten zoals de VS, Rusland, Japan en de Europese Unie kan begeesteren, is koffiedik kijken. De urgentie van het klimaatvraagstuk dwingt ons alleszins niet langer te talmen. Dat werd vorige week ook erkend in de Britse zakenkrant Financial Times: 150 internationale topbedrijven, waaronder het Belgische Umicore, roepen op om snel tot een mondiaal klimaatakkoord te komen. Bedrijven willen een stabiel kader om te investeren in nieuwe, milieuvriendelijke technologie.

Bali moet de basis leggen voor een ecologisch efficiënt én mondiaal rechtvaardig akkoord dat ook kosteneffectief is. Na de wetenschappers is het aan de politici om hun verantwoordelijkheid ten volle op te nemen en een trendbreuk te realiseren. Business as usual is niet langer een optie.

-- Peter Tom Jones is co-auteur van 'Terra Incognita' en 'Het Klimaatboek'.

Simon Calcoen schreef een licentiaatsverhandeling over de positie van de VS en de EU in het Kyotoregime.

Edith Vanden Brande doctoreert over de rol van de EU in internationale milieupolitiek.

Alma De Walsche is journaliste voor het maandblad MO* en lid van Terra Reversa.

Het echte energieprobleem is klimaatverandering

Als gedreven maar nog jonge en naïeve econoom voorspelde ik 30 jaar geleden dat Iran tegen 2000 een supermacht zou zijn. Die onverbiddelijke trend viel af te leiden uit drie jaar enorme groei in de jaren 70, te danken aan de olieproductie. Slechts één cijfertje in die prognose blijft nog overeind: dat van de bevolkingsaangroei. De les is dat je een onderscheid moet maken tussen de factoren die onderhevig zijn aan wijzigingen ten gevolge van de markt en het beleid, en de fysische gegevens die op lange termijn zo goed als niet veranderen. Dat moeten we ook toepassen op de recente en talrijke doemscenario's voor de energiemarkt.

Een recent rapport van het Internationaal Energieagentschap gaat ervan uit dat de vraag naar energie tegen 2030 met de helft toeneemt en dat we een beroep zullen blijven doen op fossiele brandstoffen. Het rapport krijgt heel wat negatieve commentaren. Maar eigenlijk hebben de criticasters het bij het verkeerde eind. Het gaat niet over een voorspelling. Het is louter een projectie gebaseerd op recente trends en het huidige beleid. De auteurs van het rapport stellen zelf duidelijk dat deze situatie niet vol te houden is.

Het is bijvoorbeeld hoogst onwaarschijnlijk dat de oliebevoorrading kan stijgen tot 115 miljoen vaten per dag, tenzij er vrede in het Midden-Oosten zou komen, en Saudi-Arabië, Iran, Irak en Rusland worden omgevormd tot vrijemarkteconomieën. Volgens de meeste olieproducenten zal de conventionele oliebevoorrading niet boven 100 miljoen vaten per dag stijgen. Dat is niet noodzakelijk een doemscenario en het betekent evenmin dat 200 dollar voor een vat olie zal worden betaald. De sector legt overvloedig toegankelijke olievoorraden aan die worden gecommercialiseerd tegen een prijs boven 60 dollar per vat. Bedrijven ontwikkelen tevens conversietechnologieën om olie en gas tot vloeistof om te vormen. Tegen 75 dollar per vat zouden dergelijke ondernemingen gecommercialiseerd kunnen worden.

De prijsstijgingen hebben ook een effect op het verbruik. In de OESO-landen is de vraag naar olie aan het dalen. Als de consument er wordt geconfronteerd met reële en niet-gesubsidieerde prijzen, kan er ook in Azië een vertraging volgen.

Men verwacht dat het aandeel van kernenergie in de energiemarkt tegen 2030 terugvalt van 6 naar 5 procent. Maar in de Verenigde Staten is het beleid aan het veranderen en ook in Europa bestaat de kans dat het moratorium op nucleaire ontwikkeling wordt opgeheven.

KERNENERGIE

Volgens het Internationaal Energieagentschap zal het aandeel hernieuwbare energie toenemen tot boven 2 procent. Het kan best dat landen als China of de VS de stijgende prijzen en de afhankelijkheid van het Midden-Oosten niet meer zullen pikken en investeringen in technologieën voor wind- en zonne-energie en de nieuwe generatie van batterijen stimuleren.

Kortom, de economie en het beleid zullen op de gegeven omstandigheden een antwoord formuleren. We zullen geen rechte weg afleggen. Zo kan het dat de olieprijzen nog stijgen vooraleer petroleum ooit in de brandstofmix wordt vervangen. Er blijft echter een probleem. Net zoals met de bevolkingsaangroei in Iran kan je de accumulatie van koolstof in de atmosfeer niet zomaar omkeren met een verandering in het beleid. De krachten op korte termijn in de energiemarkt maken het probleem zelfs nog groter. De vraag naar steenkool stijgt jaarlijks met meer dan 4 procent. De overstap naar energiebronnen met koolstofarme uitstoot, zoals kernenergie en hernieuwbare energie, gebeurt tergend traag. Geen enkele overheid lijkt gewonnen voor het idee koolstofdioxide op te slaan.

Beleidsmakers worden nu geconfronteerd met de mogelijkheid dat de aarde met 2 graden Celsius opwarmt als gevolg van koolstofemissies in het heden en het verleden. Die mogelijkheid is eigenlijk meer een zekerheid die zal leiden tot een grotere stijging van de temperatuur. We zijn op weg naar koolstofconcentraties van meer dan 600 deeltjes per miljoen, en geen enkel marktmechanisme kan deze trend corrigeren. Volgens de meest gunstige schattingen van de intergouvernementele werkgroep inzake klimaatsverandering zou dit leiden tot een stijging van de temperatuur met 5 graden of zelfs meer.

MOEHEID

Het gevaar is duidelijk, maar er is geen politieke hoogdringendheid. Klimaatverandering is geen halszaak in de programma's voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen. In Europa zit er al sleet op de discussie: er is een zekere 'klimaatmoeheid' merkbaar. Op de politieke agenda moet de opwarming van de aarde het veld ruimen voor de kredietcrisis en immigratie. Het is niet duidelijk of er een politieke wil bestaat. Die is nochtans noodzakelijk om op de conferenties die de volgende jaren zijn gepland tot een significante overeenkomst te komen.

Sommigen hopen op een dramatische technische omslag, maar gezien de tijd die nodig is om kapitaalgoederen te vervangen (voertuigen, gebouwen, krachtcentrales), gebeuren aanpassingen het best geleidelijk. Trouwens, gezien de risico's is vertrouwen op hoop niet meteen een toonbeeld van goed bestuur.

Anderen spreken dan weer over aanpassingen. Zo heeft de Singaporese minister Lee Kuan Yew het voorstel gedaan een muur rond het eiland te bouwen om zo het stijgende water tegen te houden. Als alles bij het oude blijft, zullen veel van dergelijke aanpassingswerken nodig zijn. Vooral voor de armste landen zal dat een zware dobber worden.

Klimaatverandering is de echte energie-uitdaging. De steeds wijzigende marktomstandigheden zullen altijd druk uitoefenen en tot crisissen leiden. Maar een ware tragedie zou zijn als deze dagelijkse crisissen onze aandacht zouden afleiden van de echte problemen op lange termijn.

-- Nick Butler is directeur van het Cambridge Centre for Energy Studies aan de Judge Business School.

 

Vlaamse kabel wordt duurder en schraler

Het raamakkoord tussen Telenet en Interkabel is slecht nieuws voor kijkend Vlaanderen. De televisiedistributie via de kabel komt in handen van één partij. Dat monopolie leidt onvermijdelijk tot hogere prijzen en een schraler aanbod. De Vlaamse politici zouden beter eens goed nadenken vooraleer ze het televisielandschap volledig uit handen geven.

Vorige week sloten Telenet en Interkabel een voorakkoord. Telenet mag voortaan alle televisiediensten, analoog en digitaal, aanbieden op het hele Vlaamse kabelnet. Ook op het net van de 'zuivere communales', de kabelnetwerken van Integan, Interelectra, WEVM en PBE. Ze brengen 800.000 klanten aan voor Telenet, en geven de kabelmaatschappij meteen het monopolie op de Vlaamse kabel voor de televisiediensten.

'U kunt het vergelijken met wat op de elektriciteitsmarkt gebeurd is. We blijven de eigenaar en de beheerder van het net, zij worden de commerciële aanbieder', zei voorzitter Wim Dries van INDI, het digitale platform van Interkabel, in een reactie op het raamakkoord tussen Interkabel en Telenet. Dat is nu precies het probleem. Suez heeft in België, met Electrabel, een bijna-monopolie voor elektriciteitsverstrekking. Nieuwkomers op de markt raken maar moeilijk op de markt binnen.

In de jaren negentig van de vorige eeuw gaf men de elektriciteitssector in Franse handen. Sindsdien is de impact duidelijk aan het worden. Jarenlang heeft de Belgische consument te veel betaald voor zijn elektriciteitsfactuur en de moeizame liberalisering maakt duidelijk dat de historische monopolist niet zo snel zijn positie zal opgeven, integendeel.

De vraag is daarom waarom de zogenaamde zuivere intercommunales zo gemakkelijk de commerciële exploitatie van het televisieaanbod in handen van één privébedrijf hebben gegeven. Luidt het economische dogma niet dat een monopolie per definitie slecht is?

Het ironische aan het verhaal is dat Telenet is opgericht om precies de concurrentie aan te gaan met Belgacom. In 1996 zag de toenmalige Vlaamse minister-president Luc Van den Brande in Telenet een Vlaamse hefboom in de concurrentieslag met het federale Belgacom. Nu is de telefoniemarkt meer geliberaliseerd dan de kabelmarkt en bevindt Telenet zich in een comfortabele positie tegenover Belgacom, dat nog maar moet beginnen met de uitbouw van de televisiedistributie via de telefoonlijn.

Amerikaans

Alleen, de Vlaamse hefboom is nu volledig in Amerikaanse handen. Telenet wordt gecontroleerd door Liberty Global Consortium, een groep die in oktober 2004 voor het eerst in Telenet stapte en in drie jaar tijd de meerderheid en dus ook controle op Telenet verkreeg.

Liberty Global Consortium is geen liefdadigheidsinstelling. Topman John Malone heeft al een indrukwekkende weg afgelegd in de kabelwereld. Zo bouwde Malone in de jaren negentig met TCI al eens de grootste kabelverdeler van de VS uit. En hij verkocht het in 1999 voor 54 miljard dollar aan AT&T. Malone paste nadien dezelfde tactiek toe in Europa. In Duitsland blokte de mededingsautoriteit nog zijn opgang af, maar in Vlaanderen werd hem geen strobreed in de weg gelegd. De techniek is eenvoudig. Malone koopt bedrijven in moeilijkheden op om ze dan te bundelen. Malone kwam in Telenet omdat de vorige Amerikaanse investeerder, Cahallan, in financieringsmoeilijkheden kwam. Malone veroverde op die manier ook het kabelbedrijf UPC en fuseerde later het Belgische filiaal van UPC met Telenet.

Melkkoe

Maar de financieringseisen zijn strikt. Liberty had nog maar net de meerderheid in Telenet veroverd of het bedrijf ging over tot een kapitaalvermindering van 656 miljoen euro. Ruim de helft daarvan vloeide meteen naar Liberty. De Amerikaanse groep financiert op die manier (gedeeltelijk) de verwerving van de controle met het geld van de vennootschap zelf. Dat soort technieken wijst erop dat Liberty meer een financiële dan een industriële aandeelhouder is.

Dat Telenet een woelig verleden heeft, is te merken aan het kabelnetwerk zelf. Toen Telenet de digitale televisie invoerde, verloren de analoge abonnees meteen een aantal zenders omdat de bandbreedte te klein was en het technisch onmogelijk was om het aantal zenders te behouden. De zuivere intercommunales hebben meer geïnvesteerd in de kabel, want Integan, actief in de Antwerpse regio, bijvoorbeeld kan een digitaal platform en meer analoge zenders blijven aanbieden. Wat wordt dat voor de huidige Integan-klant als hij bij Telenet terechtkomt? En hoe zal zijn factuur eruitzien? En hoe wil Telenet zijn volgende investeringen financieren als het bedrijf als een grote melkkoe wordt beschouwd?

De vragen rond de operationele werking zijn erg groot. Het raamakkoord voorziet in onderhandelingen, maar het is nog onduidelijk hoe dat allemaal concreet moet worden ingevuld. Noch over de modaliteiten van de overdracht, noch over het aanbod is er duidelijkheid, geven beide partijen toe.

Antwerpen

Het verzet tegen de deal tussen Telenet en Interkabel is uiteindelijk op gang gebracht door de burgemeester van Antwerpen, Patrick Janssens (sp.a).

Antwerpen is de grootste aandeelhouder van Integan, en Integan is dan weer de tweede grootste partij binnen Interkabel. Janssens is het niet zozeer te doen om het monopolie van Telenet - dat noemt hij 'onvermijdelijk' - maar wel om de prijs die de aandeelhouder uiteindelijk vangt. Janssens wil met andere woorden meer boter bij de vis.

Telenet betaalt in eerste instantie 170 miljoen euro voor de overdracht, en dan nog eens een bedrag uitgesmeerd over de tijd. In totaal moet het om een deal van zowat 500 miljoen euro gaan. Antwerpen wil echter meer voor zichzelf omdat het een grote markt is waar Telenet totaal geen toegang had. Die meerwaarde wil Janssens nu realiseren.

Het is niet ondenkbaar dat Telenet op nog meer politiek verzet zal stuiten zodra de omvang van de operatie volledig doordringt. Maar het spelen op de prijs is daarom geen goede zaak voor de kijker. Telenet zal die overname op een of andere manier moeten financieren, en uiteindelijk zal het dan toch weer de televisiekijker zijn die via zijn abonnement de overname mag betalen.

Hoe men het ook draait of keert, feit blijft dat de verwerving van het monopolie op termijn leidt tot een duurder abonnement. De vraag is hoe lang men een 'ruim basispakket tegen een redelijke prijs' kan eisen. Een normaal scenario is allicht dat de prijs even bevroren wordt om nadien een 'inhaalbeweging' te maken, lees een forse prijsverhoging door te voeren. De argumentatie zal dan in grote mate gelijklopen met de argumentatie die Electrabel aanvoerde om de elektriciteitsprijzen fors te verhogen. En als je in een (bijna-)monopoliepositie zit, is dat nog eens zo gemakkelijk door te voeren.

Misschien moeten de verkopers toch maar eens overwegen om hun infrastructuur open te stellen voor meerdere spelers en de kabel inderdaad vrij te maken voor andere aanbieders. Technisch kan dat perfect. Dat biedt garanties op een breder aanbod en hopelijk ook op lagere abonnementsprijzen. Als het niet gebeurt, dan dreigt de Vlaamse kijker het slachtoffer te worden van de 'hefboom' die hem onder het monopolie van Belgacom moest uithelpen.

Jean VANEMPTEN

De ontkoppelingsmythe Europa-VS klopt niet

De Amerikaanse economische groei vertraagt. Dat is hoe dan ook slecht nieuws voor Europa. Het klopt helemaal niet dat de Europese economie zich met succes heeft losgekoppeld van de Verenigde Staten, wat er ook wordt beweerd. De idee van een ontkoppeling is gebaseerd op slechte economie en de onwil van bepaalde Europeanen om te aanvaarden dat Europa's korte maar zalige economische expansie ook haar einde nadert.

Het is wel waar dat de VS nu minder belangrijk zijn voor de Europese uitvoer en Azië belangrijker. Maar wat dan nog? Handel is maar een van de vele belangrijke banden tussen de twee grote economische regio's. In de moderne, vervlochten wereldeconomie neemt de ene dag de onzekerheid toe over de Amerikaanse vooruitzichten, en tuimelt de dag erna het Nederlandse consumentenvertrouwen naar beneden. De mercantiele banden tussen Europa en Amerika zitten echt wel ingewikkelder in elkaar dan de liefhebbers van ontkoppeling beseffen.

De Amerikaanse centrale bank verlaagt bijvoorbeeld drastisch de rente in de VS om een mogelijke recessie te voorkomen. Daardoor stijgt de euro niet alleen tegenover de dollar, maar ook tegenover de munten van de Aziatische landen, wier centrale banken tussenkomen op de wisselmarkten om de waarde van hun munten tegenover de dollar op peil te houden.

Dat schaadt de Europese uitvoer naar zowel de VS als Azië. Een verminderde afhankelijkheid van de Amerikaanse exportmarkt kan Europa nauwelijks beschermen tegen de effecten van de Amerikaanse groeivertraging, als de euro net zo fors in waarde toeneemt ten opzichte van de Aziatische munten als tegenover de dollar.

Het argument van de ontkoppeling veronderstelt ook dat een Amerikaanse recessie geen invloed heeft in Azië, en dat is nonsens. Het inkomen van de Aziaten daalt zeker als Azië minder kan uitvoeren naar de VS, en dat leidt op zijn beurt weer tot minder Aziatische import uit Europa.

En dus beïnvloedt de Amerikaanse groeivertraging de Europese export op twee manieren. Ze heeft een indirect effect op de Europese export naar Azië, en dat kan aanzienlijk zijn, omdat de Amerikaanse markt zo belangrijk is voor de Aziatische uitvoer. En er is een rechtstreeks gevolg voor de Europese export naar de Verenigde Staten.

Zelfs bij een klein direct effect, door de veronderstelde ontkoppeling, kan de Amerikaanse groeivertraging nog steeds een aanzienlijke netto-invloed hebben op de Europese export, precies via het indirecte effect op de Aziatische import uit Europa.

ROMMEL

De Europeanen komen dus beter niet in de verleiding om te denken dat de Amerikaanse beslommeringen op een of andere manier door 'ontkoppeling' aan hen voorbijgaan. Tot voor kort dachten velen dat ze immuun en veilig geïsoleerd waren voor de crisis op de Amerikaanse huizen- en hypotheekmarkten.

Maar in een kwaadaardige 'export' van Amerika naar Europa hebben de VS 'rommelschuld' gecreëerd in de vorm van subprimehypotheken, en hebben de Europeanen, steeds op zoek naar extra rendement en even roekeloos als de Amerikanen, die gretig gekocht. De balansen van heel wat Europese banken zijn net zo besmet als de Amerikaanse, en niemand weet precies wie er rommel bezit, of angstvallig verbergt, en welke waarde er nog op te kleven.

Daarom zijn de Europese banken niet happig om aan elkaar te lenen. Want ze zouden wel eens geld kunnen lenen aan instellingen die onder het vredige oppervlak ernstige financiële moeilijkheden hebben.

Het is moeilijk denkbaar dat de hogere rente en de schaarste aan krediet de Europese economie niet met problemen zullen opzadelen. Toch is dat exact de mening van de Europese Centrale Bank (ECB). Ze behandelt in haar monetaire beleid de eurozone alsof de financiële sector op de een of andere manier ontkoppeld zou zijn van de rest van de economie, en ze houdt er voor elke sector op hetzelfde ogenblik een verschillend monetair beleid op na.

Door in de financiële sector zoveel liquiditeit te pompen als hij nodig heeft om de kredietcrisis te verlichten, legt de ECB voor de financiële sector de nadruk op het bestrijden van deflatoire krachten, terwijl de centrale bank voor de rest van de economie wijst op het inflatiegevaar.

Een monetair beleid dat oorlog voert tegen zichzelf, kan het niet lang uitzingen. De nadruk van de ECB op de inflatie zal wellicht worden losgelaten naarmate de effecten van de financiële crisis en de Amerikaanse groeivertraging de Europese economie in een neerwaartse spiraal zullen doen belanden waar zelfs de immer optimistische ECB niet langer naast zal kunnen kijken. Die trager draaiende Europese economie zou dan de zorgen over de inflatie moeten wegnemen.

BELANGEN

Tot dan moeten ontkoppelingsargumenten, of ze nu worden toegepast op de betrekkingen tussen Europa en Amerika of op de relaties tussen de Europese financiële sector en de rest van de economie, slechts één doel worden toegedicht: het simpelweg ontkennen van de huidige, zeer reële bedreigingen voor de expansie van de Europese economie. Een deel is ongetwijfeld 'wishful thinking' van economisch weinig onderlegde mensen, maar anderen hebben er persoonlijk belang bij.

Met een sterke economie kunnen de ECB-haviken makkelijker renteverhogingen verkopen. De financiële instellingen kunnen makkelijker aandelen en andere beleggingsvehikels slijten. En politici kunnen makkelijker hun beleid, zichzelf en hun partij verkopen.

De Europeaan in de straat moet zich niet in de luren laten leggen. Alleen al het bestaan van de ontkoppelingsmythe is een teken dat hij zich zorgen moet maken over de aanhoudende robuustheid van de Europese economie. Want diegenen die er belang bij hebben, zouden niet zo'n prietpraat rondstrooien als ze gerust zouden zijn over de toekomst van de economie.

-- Melvyn Krauss is verbonden aan het Hoover Instituut van de Universiteit van Stanford.

 

Opinie: Goodwill tussen gemeenschappen is zoek

(tijd) - Om de onderhandelingen tussen beide gemeenschappen opnieuw op te starten zijn van beide kanten vertrouwenwekkende voorstellen nodig. Dat is een stelregel van de meest elementaire diplomatie. Banaal is de constatering dat het vertrouwen tussen onze twee gemeenschappen zoek is. Veel minder triviaal zijn de pogingen om dat vertrouwen te herstellen. Een paar suggesties.

1 Een grondige staatshervorming combineren met een definitieve. Aan beide gemeenschappen moet worden uitgelegd dat enerzijds het land nood heeft aan een definitieve institutionele vormgeving, maar dat het anderzijds, juist om dat te bereiken, behoefte heeft aan een grondige staatshervorming. Een omvattend communautair pact moet worden voorgesteld waarbij de Franstaligen de waarborg krijgen dat met die institutionele modernisering van het land ook een eindpunt is bereikt. Dat kan bijvoorbeeld door in de toekomst een verdere hervorming van de instellingen afhankelijk te maken van een goedkeuring bij gekwalificeerde meerderheid door het federale parlement en de parlementaire instellingen van de gewesten en gemeenschappen.

2 België is een federale staat waarvan de werking moet worden verbeterd. Elke hervorming van de staat, gericht op het vergroten van de efficiëntie en het dynamisme van onze instellingen, moet uitgaan van artikel 1 van de grondwet, dat duidelijk stelt dat België een federale staat is.

3 De communautaire problemen moeten in een eerste fase worden gedepolitiseerd, hoe paradoxaal dat ook mag klinken. Een comité van experten, bestaande uit vertegenwoordigers van de academische, de economische en de sociale wereld, dient een omstandige analyse te maken van de disfuncties en de gebrekkige samenhang van het federale België. De prioritaire invalshoek daarbij is grotere efficiëntie en beter bestuur van het land en zijn geledingen.

4 Een herschikking van instellingen en bevoegdheden dient te leiden tot bijkomende defederalisering, waarbij evenwel herfederalisering van sommige beleidsdomeinen niet mag worden uitgesloten. Ook de financiële toestand van het federale niveau mag niet uit het oog worden verloren.

5 Elke overheveling van nieuwe bevoegdheden naar de deelstaten moet financieel neutraal worden gehouden, wat wil zeggen dat geen enkele lidstaat mag worden benadeeld. Een 'zero- somspel'-situatie met winnaars en verliezers kan in België onmogelijk tot een politiek akkoord leiden. Financiële en budgettaire mechanismen dienen bijgevolg te worden uitgewerkt opdat elke overheveling van bevoegdheden inderdaad volledig en blijvend financieel neutraal zou zijn. Het is slechts op die voorwaarde dat voldoende vertrouwen tussen de gemeenschappen kan worden hersteld.

6 Het bovenstaande mag niet beletten dat een einde wordt gemaakt aan het zogenaamde consumptiefederalisme. Dat kan onder meer geschieden door de federale budgettaire dotaties, die aan de deelstaten worden toegekend, te conditioneren in functie van vooraf bepaalde, genegotieerde doelstellingen en normen. Een bonus-malussysteem, waarbij de dotatie aan een deelstaat wordt verhoogd of verlaagd naargelang van de prestaties, zou aanzienlijk bijdragen tot het invoeren van een echt 'federalisme van de verantwoordelijkheid'. De objectieve toepassing van dergelijke systemen vereist natuurlijk dat een neutrale autoriteit de verwezenlijking van de opgelegde voorwaarden zou natrekken.

7 Pacificatie tussen de gemeenschappen vereist dat de taalgrens haar definitief karakter behoudt, maar dat die taalgrens geen taalmuur wordt. In taalgrensgebieden moeten veel grotere inspanningen worden geleverd om de tweede taal aan te leren, bijvoorbeeld door het verspreiden van taalbadscholen. Waarom kan in België geen televisiekanaal, volgens het concept van de zender Arte, worden opgericht waardoor de contacten tussen beide gemeenschappen, via informatie en uitwisseling van gedachten, aanzienlijk worden verbeterd?

8 De electorale toestand in Brussel-Halle-Vilvoorde, door een arrest van het Arbitragehof onverenigbaar verklaard met het grondwettelijke gelijkheidsbeginsel, stemt niet overeen met de federale beginselen, in de mate dat het kiesarrondissement BHV zich uitstrekt over twee verschillende gewesten. De opdeling van Brussel-Halle-Vilvoorde moet worden aangewend als een element van pacificatie, eventueel door (verbeterde) modaliteiten in te voeren, zoals die waren uitgewerkt door de regering-Verhofstadt onder de vorige legislatuur.

9 Een alternatief voorstel zou erin bestaan de splitsing van BHV te combineren met de ombouw van de Senaat tot een echte Bundesrat, zoals in Duitsland, bevoegd voor het arbitreren van de belangenconflicten (denken we maar even aan de groteske twisten over de nachtvluchten in Zaventem). In die optiek zou de Senaat bestaan uit vertegenwoordigers van de gewesten en gemeenschappen, maar ook uit 30 federale senatoren, als vertegenwoordigers van de federatie, gekozen in een grote federale kieskring. Dat zou voor gevolg hebben dat Nederlandstaligen in Wallonië en Franstaligen in Vlaanderen, als zij dat tenminste wensen, zouden kunnen stemmen voor taalgenoten die op de Senaatslijsten zouden kandideren.

10 Het land moet bovendien verlost worden van de al te hoge frequentie van opeenvolgende verkiezingen (thans ongeveer om de twee jaar), wat het nemen van verregaande politieke verantwoordelijkheden onmogelijk maakt. Een hergroepering van verkiezingen is bijgevolg uiterst noodzakelijk.

-- Mark Eyskens is minister van staat.

Wallonië en Brussel moeten beter presteren

(tijd) - Wallonië en Brussel kunnen en moeten het economisch beter doen. Daarvoor zijn kapitaal, arbeid en degelijk overheidsbestuur als bron van economische groei belangrijk. De positieve dynamiek van het Marshallplan moet worden uitgebreid naar Brussel dat financiële en institutionele middelen - een Europese hoofdstad waardig - moet krijgen. Inefficiënte en ongelijkheid in het onderwijs moeten weggewerkt worden als belangrijke oorzaken van de hoge werkloosheid. De overheidsinstellingen moeten performantie-indicatoren krijgen voor benchmarking, de benoemingen moeten worden gedepolitiseerd en het politieke en het operationele niveau moeten beter worden gescheiden. Dat zijn de belangrijkste conclusies van het manifest dat besproken wordt op het 17de congres van de Franstalige economen.

Om de werkgelegenheid en het inkomen te doen toenemen, is het Marshallplan zeker een stap in de goede richting: het probeert de levensvatbare krachten van de regio samen te ballen en het steunt op comparatieve voordelen. Dat noodzakelijk omdat het cruciaal is aantrekkelijk te zijn voor buitenlandse bedrijven. De bedrijven met minstens 10 procent van het aandeelhouderschap in buitenlandse handen zorgen immers voor 25 procent van de Waalse tewerkstelling, 74 procent van het onderzoek en ontwikkeling, en 65 procent van de export.

De verschillende plannen voor Brussel hebben lang niet de omvang van het Marshallplan, zelfs als we rekening houden met de verschillen in schaalgrootte tussen de regio's. Brussel heeft uiteraard andere problemen dan Wallonië. De werkloosheid is er hoger dan in Vlaanderen en Wallonië, omdat vraag en aanbod op de arbeidsmarkt niet op elkaar zijn afgestemd. Daar komen nog eens de problemen met infrastructuur, mobiliteit, levenskwaliteit, menselijk kapitaal en armoede bovenop.

Beter bestuur

Brussel moet zich daarom wapenen met meer ambitieuze instrumenten voor een industrieel beleid. Opdat de zeer grote internationale reputatie die Brussel geniet dankzij de Europese Unie geen 'ongebruikte opportuniteit' blijft voor de Brusselse bevolking en voor de rest van België, moeten er zowel meer middelen komen als een beter bestuur. De versnippering van de verantwoordelijkheden en van de begrotingen voor cultuur belet de ontwikkeling van een ambitieus cultuurbeleid om de concurrentie met de andere Europese hoofdsteden aan te gaan.

Brussel verdient daarom een betere financiële en institutionele behandeling door de federale staat. Het wordt te zeer gegijzeld door het conflict tussen Vlaanderen en Wallonië, en dat belet de aanpak van zijn specifieke problemen. Maar Brussel lijdt soms ook door louter institutionele problemen van intra-Franstalige aard. Denk maar aan de financiering van het onderzoek, dat grotendeels een regionale bevoegdheid is, niettegenstaande Brussel aardig wat laboratoria telt. En ten slotte lijdt Brussel ook onder zijn eigen complexiteit, met een Région, drie gemeenschapscommissies en 19 gemeenten die niet erg geneigd zijn samen te werken.

Brussel en Wallonië moeten nauwer samenwerken. De Waalse concurrentiepolen zouden gemakkelijk kunnen worden uitgebreid tot het Brussels Gewest via een samenwerkingsakkoord. De complementariteit tussen de bedrijven met meerdere vestigingen of tussen de universiteiten die de twee regio's overspannen, moet al dan niet via onderzoeksnetwerken worden uitgebreid.

Ook met Vlaanderen en met het federaal niveau moet er een betere coördinatie komen, net zoals tussen het Brussels Gewest en zijn gemeenten. Alleen dan kan een coherent en ambitieus plan op tafel komen, vergelijkbaar met het opzet van het Marshallplan en de 'Europese hoofdstad' waardig.

Onderwijs en onderzoek

Onderwijs, opleiding en onderzoek is een sleutel voor economisch succes. Genoeg studies hebben al het verband gelegd tussen onderwijsniveau, menselijk kapitaal en onderzoekskapitaal enerzijds en economische groei anderzijds. Jammer genoeg kampt Franstalig België ook daar met belangrijke zwakheden. Om te groeien moeten ontwikkelde economieën bovenal de nadruk leggen op het hoger onderwijs. De VS hebben dat begrepen maar landen als Frankrijk niet. Het verplicht onderwijs wordt er voldoende gefinancierd maar de universiteiten niet.

Qua financiering lijkt Franstalig België op Frankrijk. Ons verplicht onderwijs is wel niet ondergefinancierd in verhouding met het aantal leerlingen, maar dat belet niet dat de leerkrachten zwaar gedemotiveerd zijn en dat er een tekort is aan leerkrachten met de juiste kwalificatie. Het hoger onderwijs wordt te weinig gefinancierd door zijn massificatie zonder proportionele verhoging van de middelen.

Vanwaar dan de paradox? In internationale vergelijkingen scoort het Franstalig hoger onderwijs merkelijk beter dan het verplichte. Het geeft aan dat er een tweesporenbeleid nodig is: de performantie van het verplichte onderwijs moet beter, en die van het hoger onderwijs moet worden beschermd met een herfinanciering, met oog voor efficiënt bestuur.

Een natuurlijk vertrekpunt voor ambitieuze hervormingen is 'benchmarking', het vergelijken van de performantie van ons onderwijssysteem met stelsels die goede resultaten neerzetten. Vlaanderen presteert op dat vlak gemiddeld beter dan Franstalig België, maar doet het niet veel beter inzake ongelijkheid. Het zou interessant zijn na te gaan of organisatorische verschillen dat kunnen verklaren. Even nuttig is te vergelijken met landen als Finland, dat zowel zijn gemiddelde prestatie als het verschil tussen hoogste en laagste performanties heeft kunnen verbeteren. De twee aanpakken is cruciaal om het bbp per hoofd in Franstalig België te verhogen en de werkloosheid, waar vooral de laaggeschoolden aan ten prooi vallen, te verminderen.

Door de huidige goede prestaties van het hoger onderwijs mogen we niet op onze lauweren rusten: onze universiteiten genieten momenteel van een 'stock-effect' dankzij de voorbije financieringen. Er is een reëel risico op achterstand in de toekomst. Want zeker in vergelijking met Vlaanderen heeft Franstalig België te weinig de nadruk gelegd op het fundamenteel onderzoek tegenover het toegepast onderzoek. Het fundamenteel onderzoek zit bij de Gemeenschap, meer dan bij het Gewest.

Op het niveau van de organisatie van het onderwijs riskeren we een achterstand op de 'evaluatiecultuur' die overal in Europa opgeld maakt. Laten we vooral Zweden, Denemarken, Zwitserland, Finland en Ierland in het oog houden. Maar ook Vlaanderen kan een inspiratiebron zijn, met zijn nieuw financieringsplan voor het hoger onderwijs, en vooral met zijn zeer performante Vlaamse instituten voor biotechnologie (VIB), micro-elektronica (IMEC) en technologie in het algemeen (VITO). Ze combineren excellentie met kritische omvang, staan internationaal hoog aangeschreven en zouden onze overheden en onze universiteiten moeten inspireren.

In onderwijs en onderzoek moeten we snel en krachtig reageren, omdat de concurrentie om gekwalificeerde arbeidskrachten en de beste onderzoekers aan te trekken internationaal nog zal toenemen. Bovendien zijn de jobs met hoge toegevoegde waarde, die ons bruto binnenlands product (bbp) de hoogte kunnen insturen, een kwestie van goed opgeleide individuen. En alhoewel we ons aantrekkelijker moeten maken voor buitenlandse arbeidskrachten, moet men geen mirakels verwachten van een gericht immigratiebeleid. De plaatselijke arbeidskrachten degelijk opleiden is het allerbelangrijkste.

Op het vlak van competentieverwerving en permanente vorming om de arbeidsvooruitzichten van de werklozen te verbeteren en de werknemers zich beter te laten aanpassen aan de noden van de arbeidsmarkt, is het verband tussen uitgaven en resultaten teleurstellend. De inspanningen voor onderwijs en opleiding moeten gekoppeld worden aan de strijd tegen discriminatie op de arbeidsmarkt. Heel wat migranten zijn overgekwalificeerd voor de job die ze uitoefenen.

Wij vinden dus dat er zonder dralen een 'globaal Marshallplan' moet komen. Dat moet vanaf 2009 onderwijs, vorming en onderzoek integreren. Het moet tot stand komen via een actieve en duurzame samenwerking tussen het Waals Gewest, het Brussels Gewest en de Waals-Brussels Gemeenschap.

Efficiëntere administratie

Ook de overheidsadministratie is voor verbetering vatbaar. Want ook de kwaliteit van het openbaar bestuur is nauw verbonden met economische groei. Heel wat pijnpunten gelden trouwens ook voor het federaal niveau en voor Vlaanderen, zoals de rigiditeit van het ambtenarenstatuut en van de loonschalen en de politisering van de benoemingen. Maar sommige problemen, zoals de overdreven omvang van de ministeriële kabinetten, zijn nog groter bij ons.

Performantie-indicatoren zijn zeker aangewezen, vooral als je geen concurrentie hebt. Ze opstellen kan ingewikkeld zijn: wat is een performante universiteit, een performante gemeente, een performante administratie? Er zullen heel wat criteria zijn, maar dat mag geen beletsel zijn om te vergelijken. Die indicatoren moeten dan gebruikt worden voor benchmarking. Daartoe moet je dan natuurlijk wel de meest volledige informatie hebben over het reilen en zeilen bij de overheid. Nu zijn er veel verschillen naargelang het bestuursniveau. Zeker op lokaal vlak is er te weinig informatie, daar waar gegevens over federale, gewestelijke en gemeenschaps- budgetten online beschikbaar zijn. De ontwikkeling van de indicatoren vraagt zeker om buitenlandse (veel meer) onafhankelijke experts, en dat geldt evenzeer voor de depolitisering van de benoemingen.

Een andere manier om instellingen beter te laten functioneren is ze te laten evolueren tot 'autonoom maar verantwoordelijk agentschap'. Die strategie, pertinent voor bijvoorbeeld het 'Agence de Stimulation Economique' en het 'Agence de Stimulation Technologique' is veelal noodzakelijk om het geweer van schouder te doen veranderen. Geresponsabiliseerde openbare agentschappen met een goed afgelijnde opdracht neigen naar goede performantie, precies om hun autonomie te kunnen behouden.

De intermediaire structuren in Wallonië tussen de gemeenten en het Gewest - de provincies en de intercommunales - worden door velen bestempeld als de 'institutionele lasagne'. Er is al de aangekondigde vermindering van het aantal intercommunales, maar een fundamentele herziening van dat tussenniveau lijkt onafwendbaar. Al moet ook daar onderscheid gemaakt worden tussen strategische, operationele en technische beslissingen.

We hebben ons beperkt tot het huidige Gewest- en Gemeenschapsbeleid, niet over de brandend actuele kwestie rond de bevoegdheden die er nog zouden kunnen bijkomen. We hebben dat gedaan omdat we het essentieel vinden, welk institutioneel scenario er de komende maanden ook uit de bus komt, dat de vraag naar hoe Franstalig België bestuurd moet voluit en op verschillende niveaus wordt aangepakt.

-- Mathias Dewatripont is voorzitter van het 17de Congres van Franstalige Belgische economen. De covoorzitters van de vier congrescommissies zijn Frédéric Docquier, Françoise Thys-Clément, Henri Capron, Michel Mignolet, Michel Allé, Jacques-François Thisse, André Sapir en Christian Valenduc.

 

Notionele intrestaftrek is geen legale fraude

De notionele intrestaftrek omschrijven als legale fraude is onjuist en berokkent ons land heel wat imagoschade. Uiteraard zou het beter zijn het nominaal belastingtarief te verlagen van 33,99  naar 25 procent. Maar dat moet ook politiek en voor de schatkist haalbaar zijn. Nu voor de notionele intrestaftrek gekozen is, zou het nefast zijn al meteen aan die fiscale maatregelen te sleutelen.

De jongste tijd is er heel wat te doen over de notionele intrestaftrek. Deze fiscale maatregel is van toepassing op vennootschappen en houdt in dat het belastbaar resultaat wordt verminderd met een bepaald bedrag. De notionele intrestaftrek is de resultante van een percentage - 3,781 procent voor grote ondernemingen en 4,281 procent voor kmo’s (percentages van toepassing voor het aanslagjaar 2008) - dat toegepast wordt op het boekhoudkundig eigen vermogen zoals blijkt uit de jaarrekening van vorig afgesloten boekjaar. Om anomalieën te vermijden, voorziet het systeem dat het eigen vermogen wordt gecorrigeerd met bestanddelen waarvan men vindt dat deze het boekhoudkundig eigen vermogen oneigenlijk verhogen (bijvoorbeeld onroerende goederen waarvan bedrijfsleiders het gebruik hebben). Tot zover het kader.

Veel kritiek barst nu los omdat men de impact van deze maatregel onderschat zou hebben. Sommigen hebben het zelfs over ‘legale fraude’. Hoe moet men ‘legale fraude’ dan wel interpreteren? Het regime kwam tot stand door de wet van 22 juni 2005. Wat ontstaat uit hoofde van wet, gestemd door beide wetgevende kamers der natie, is volkomen correct en kan mijns inziens nooit worden gekoppeld aan het begrip ‘fraude’.

Het regime heeft tot doel de discriminatie tussen financiering met vreemd vermogen en financiering met eigen vermogen te verminderen. Het directe resultaat van deze fiscale maatregel is dat het gangbare tarief in de vennootschapsbelasting van 33,99 procent wordt verminderd tot een percentage tussen 25 en 30 procent. Heel wat Europese landen hebben hun nominale belastingtarief effectief verminderd tot rond 25 procent. Moet België dan achterblijven? Is er een betere stimulans om het Belgisch ondernemerschap terug op de sporen te krijgen dan een effectieve belastingverlaging?

Imagoschade

Fraude houdt een zekere valsheid in zich, want men overtreedt de wet moedwillig. Blijkbaar verwart men tegenwoordig begrippen zoals belastingontwijking en belastingontduiking, en catalogeert men dat alles onder een grote noemer: fraude. Dat soort onverantwoorde uitspraken berokkent België heel wat imagoschade.

Feit is dat indien men de wet inzake de notionele intrest toepast, er van fraude duidelijk geen sprake kan zijn. Men dient zich te realiseren dat de maatregel door alle ondernemingen die op het Belgisch territorium belastbare activiteiten ontwikkelen, zowel Belgische als buitenlandse, kan worden toegepast. Waar schuilt dan het ‘legaal misbruik’?
Ook van discriminatie kan geen sprake zijn. De ondernemingen kunnen dus met een gerust gemoed gebruikmaken van de toepassing van de notionele intrestaftrek en hun effectieve belastingdruk verminderd zien.

Inflatiecorrectie

Hoewel men bij zowel de conceptie als de definitieve vormgeving van de notionele intrestaftrek nooit enig verband heeft gelegd met de muntontwaarding, zou men volgens mij de notionele intrestaftrek gedeeltelijk kunnen verantwoorden als een inflatiecorrectie op het eigen vermogen.

Op een enkele uitzondering na is in het Wetboek van Inkomstenbelastingen nergens iets voorzien over een inflatiecorrectie op het eigen vermogen. Met andere woorden, bij eenzelfde vermogen verarmt een onderneming jaar na jaar door de toenemende inflatie. Bovendien wordt de onderneming nog eens volledig belast op het inkomen dat het niet inflatiegecorrigeerde vermogen voortbrengt.
Nochtans huldigt de fiscus meer en meer de taxatie van de economische realiteit, maar dan meestal in een opwaartse beweging.

De verouderde uitzondering die werd aangestipt (vervat in artikel 2§6 WIB 92), betreft de berekening van het geherwaardeerde kapitaal. Die herwaardering wordt toegepast bij de vereffening van een vennootschap, waarbij men gaat kijken of het destijds effectief gestorte kapitaal niet inflatiegewijs dient te worden gecorrigeerd, teneinde de liquidatieheffing te normaliseren. Verouderd jawel: de laatste revalorisatiecoëfficiënt dateert van het jaar 1949 en bedraagt 1,10. Fiscaal is de monetaire evolutie dus sinds 1950 blijven stilstaan. Voorts kan men terecht de vraag stellen waarom dit principe alleen maar geldt bij de liquidatie van een onderneming.

Nominaal belastingtarief

Over ‘going concern’ is er niets voorzien. Als men de ondernemingen aanzet om aan autofinanciering te doen, dan lijkt het mij ook niet meer dan normaal om ter zake een ‘inflatiecorrectie’ te voorzien, en dat op een ‘going concern’-basis. De notionele intrestaftrek kan dat gemis gedeeltelijk opvangen.
Uiteraard zou het beter zijn het nominaal belastingtarief te verlagen van 33,99 procent effectief naar 25 procent. Dit is voor iedereen veel duidelijker. Zoals al aangestipt, hebben de ons omringende landen hun belastingtarief voor ondernemingen al drastisch verlaagd. In Luxemburg bijvoorbeeld is het 22 procent, in Duitsland 25 procent en in Nederland 25,5 procent.
Het aantrekken van buitenlandse investeringen zou door het verlagen van het nominaal belastingtarief aantrekkelijker worden, omdat men onder meer niet aan de buitenlandse investeerders moet uitleggen dat het nominaal belastingtarief van 33,99 procent effectief verlaagd kan worden door de toepassing van de notionele intrestaftrek.

Een vermindering van het nominaal tarief moet echter politiek en voor de schatkist haalbaar zijn. Blijkbaar is de tijd daar nog niet rijp voor en moeten wij het stellen met de notionele intrestaftrek, die duidelijk ook zijn fiscale vruchten, vertaald naar economische groei en tewerkstelling, zal afwerpen.
Nu België het unicum van de notionele intrestaftrek wereldkundig heeft gemaakt, zou het bijzonder nefast zijn daar nu al aan te beginnen sleutelen. Het zou voor buitenlandse investeerders niet alleen betekenen dat België bij de zwaarst belaste Europese koplopers blijft behoren. Het zou tevens het negatieve beeld van Belgische fiscale wispelturigheid boekstaven in hun investeringsplannen voor de lange termijn.
België heeft een grote beginselvastheid qua belastingtarieven. Laten wij dit principe ook huldigen voor de toepassing van de notionele intrestaftrek, hetzij onder de noemer van effectieve belastingdrukvermindering, hetzij als inflatiecorrector op het eigen vermogen.

John Puttemans, vennoot bij Ernst & Young Tax Consultants.

Stel verborgen kosten van solidariteit ter discussie

Onlangs stelde Thierry Debels in zijn fel bekritiseerde boek 'Hoe goed is het goede doel?' dat maar een paar procenten van het budget van ngo's bij de arme boer in het Zuiden terechtkomt. Organisaties als ngo's, OCMW's en zelfs openbarevervoersmaatschappijen danken hun bestaan en inkomsten aan de begrippen solidariteit en dienstverlening. Blijkbaar hebben ze dikwijls gemeen dat ze weinig efficiënt omspringen met die inkomsten. Het zijn ook niet echt schoolvoorbeelden van transparantie en goed bestuur. Worden die solidariteit en dienstverlening niet onnodig veel te duur betaald?

Wie na wat speurwerk eindelijk wat gedetailleerde boekhoudingen van een OCMW in handen krijgt, stelt vast dat soms tot 80 procent van het budget uit personeelskosten bestaat. De Lijn dekt dan weer met de eigen inkomsten nauwelijks 15 procent van de kosten, de rest zijn subsidies. Dienstencheques worden voor 75 procent bijgepast door de belastingbetaler.

Waar betalen wij voor?

In economische termen gaat het hier over organisaties die diensten aanbieden. Of het nu over belastingen, vergoedingen of giften gaat, het maakt weinig uit. Men betaalt (of moet betalen) en in ruil verwacht men een tegenprestatie. Van de ngo's wordt verwacht dat ze het merendeel van de inkomsten effectief gebruiken om arme mensen te helpen. Van een OCMW wordt verwacht dat het vanuit zijn kerntaak vooral de behoeftige burgers helpt. Het is dan ook verwonderlijk dat het grootste deel van de inkomsten naar eigen personeels- en werkingskosten gaat. Voor betalende diensten zoals busvervoer en poetswerk wordt verwacht dat de dienstverlening zelfbedruipend is. Bij De Lijn en de dienstencheques kan dit blijkbaar alleen door flink onder de marktprijs te werken. Is dit dan geen gesubsidieerde sociale dumping?

De hamvraag is of de betalende burger waar krijgt voor zijn geld. Het antwoord is duidelijk neen. Wat men ook moge beweren, het appel aan de solidariteit is daar duidelijk geen garantie voor. Wie kritische vragen durft te stellen, wordt bijna als een verrader aan de schandpaal genageld. Hij zou de Sociale Zekerheid willen ondermijnen, verzuurd zijn of een antisociale burger zijn. Wie het aandurft toch de vinger op de wonde te leggen, wordt zelfs zoals Thierry Debels bedreigd met een rechtszaak. Klokkenluiders krijgen hun ontslag. De doelstellingen van de democratische rechtsstaat zijn ver te zoeken.

Een dag rusthuis

Laten we het daarom even eenvoudig houden en een voorbeeld nemen uit de vergrijzingsproblematiek. Veel van onze ouderen slijten vandaag hun laatste dagen in een rusthuis. Rusthuizen zijn een verworvenheid van een welvarende maatschappij die het welzijn van zijn ouderen in gedachten heeft. Rusthuizen zijn ook een noodzaak geworden omdat het familiale weefsel onder druk is komen te staan. Hardwerkende tweeverdieners (uit noodzaak) hebben veelal de tijd noch de middelen om grootmoe nog thuis op te vangen. Een combinatie van privé- en overheidsinitiatieven komt aan de behoefte tegemoet. Een gemiddeld rusthuis kost 100 euro per dag per inwonende ouderling. Even slikken, dit is de prijs van een degelijke hotelkamer met ontbijt. De inwoners betalen zelf gemiddeld maar zo'n 35 euro per dag. Dit hoeft ons niet te verwonderen, want dit is ongeveer wat een gemiddeld pensioen oplevert. De rest, 65 euro, wordt bijgelegd in de vorm van overheidssubsidies.

Waarvoor dient die 100 euro? Het grootste deel gaat naar personeelskosten, waarvan zo'n 75 euro via belastingen en socialezekerheidsbijdragen terug naar de staatskas vloeit. Het is maar een schatting, maar wellicht vergen die 65 euro subsidies na toevoeging van administratieve kosten het dubbele aan te innen belastingen. Die belastingen zelf vergen dat het bedrijf van de werkgever die deze belastingen betaalt ongeveer vijfmaal zoveel aan netto-inkomsten boekt. Men kan in feite beter de loonbelasting gewoon afschaffen. Dan zijn de subsidies niet meer nodig, noch de inning van de belastingen om die subsidies op te brengen.

Daarbij dient gezegd dat de kostprijs van een rusthuis een tiental jaar geleden maar 50 euro bedroeg. Door overheidsreglementering zoals bijkomende administratie, gedwongen indienstneming van bijkomende dienstverleners als kinesi- en ergotherapeuten is de prijs verdubbeld. Ga eens op bezoek in een gemiddeld rusthuis. Ik vermoed dat u 100 euro per dag toch wat duur zult vinden. De vergrijzing wordt meteen betaalbaar als men de verborgen transactiekosten elimineert. Dat het leven vandaag zo duur wordt, heeft daar alles mee te maken. Zelfs een brood bij de bakker bestaat voor de helft uit belastingen.

Wat is hier aan de hand? In eenvoudige termen hebben we hier te maken met verborgen transactiekosten. Die lopen in de aangehaalde voorbeelden zeer hoog op. In het geval van de rusthuizen bestaan die kosten grotendeels uit belastingen, administratieve kosten bij de overheid en extra overheidsregels. Zonder de transactiekosten zou 35 euro per dag volstaan om de kosten te dekken. Nu moeten u en ik zo'n 100 euro extra opleggen en moet de economie op volle toeren draaien om dit alles op te brengen. Bij de ngo's en vele andere overheidsdiensten ligt de verhouding nog ongunstiger.

NV Overheid

Als belastingbetaler zijn we allen impliciet aandeelhouders van de nv Overheid. Aandeelhouders in de privésector zouden evenwel nooit in zo'n bedrijf investeren. Vooreerst zouden ze beschikken over uitgebreide informatie over het reilen en zeilen van de onderneming. Ze zouden als het moet, een bijzondere algemene vergadering kunnen samenroepen om de bestuurders ter verantwoording te roepen. Natuurlijk, de nv Overheid heeft een machtswapen: ze heeft een wettelijk monopolie en kan dus zonder veel verantwoording de prijzen vastleggen. Zoals het een monopolist betaamt, betekent dat meestal de prijs verhogen als de kosten stijgen in plaats van de efficiëntie te verhogen, zoals het een competitief bedrijf betaamt. Meestal betekent dit dus dat een monopolist nog weinig oog heeft voor rendabiliteit. Wat telt, is de eigen mensen en structuren in standhouden, voor het grootste deel op kosten van de belastingbetaler en dus op kosten van de private economie.

De inertie van een monopolist in deze omstandigheden is zeer groot. De Trein der Traagheid is zijn motto. Maar vroeg of laat komt de trein tot stilstand en dan breekt de illusie van 'we zijn goed bezig'. Het management is machteloos geworden, verstrikt in zijn eigen tegenstellingen. Maar het is niet alleen machteloos geworden, het houdt zich exclusief bezig met het bedenken van onbenullige micromaatregelplannetjes. Ondertussen begint Lopende Zaken door te hebben dat het perpetuum mobile van de begroting lek geslagen is. Eenmalige activeringen van immateriële activa bleken lege dozen te zijn en sommige afdelingen gingen in de pot graaien van andere afdelingen. Er is een groeiend gat in de romp en de Titanic dreigt te zinken. Hoog tijd voor een Plan B.

Plan B

Plan B is zeer eenvoudig: we moeten de verborgen transactiekosten durven meten en ter discussie stellen. We moeten durven beseffen dat de nv Overheid geen lang leven meer beschoren is. Plan B betekent dat we de nv Overheid saneren en opsplitsen in meerdere competitieve delen. Plan B betekent dat al die delen een doorzichtige boekhouding voeren en openbaarheid van bestuur aanhangen. Plan B betekent dat we de aandeelhouders van de nv Overheid weer de macht geven om de bestuurders aan te stellen en ter verantwoording te roepen.

Eric Verhulst

-- Eric Verhulst is voorzitter van WorkForAll, een onafhankelijke sociaaleconomische denktank.

 

België moet kansen grijpen in Golf

De recente Arabische megaorders voor vliegtuigen bij Airbus en Boeing etaleert nogmaals het groeiende belang van de Golfstaten in de luchtvaart. Daarnaast gedijt de regio fors in de financiële wereld en de bouwsector. De Golf is inmiddels ook uitgegroeid tot het mekka voor onze baggeraars. Belgische bedrijven kunnen er nog op vele andere manieren aan de bak komen. Maar dan moeten we wel troeven als onze kenniscentra, onze businessschools, onze medische expertise en onze technologie daar beter uitspelen.

Van 3 tot 8 november bezocht een prinselijke handelsmissie Bahrein en Qatar in de Perzische Golf. Het eerste land werkt keihard aan zijn economische toekomst in een post-olietijdperk. De eilandenstaat Bahrein doet dat vanuit een duidelijke industriële politiek en een focus op een paar beloftevolle dienstensectoren. Zo beschikt de financiële sector er binnenkort over nog eens een extra half miljoen vierkante meter nagelnieuwe kantoorruimte. Als toemaatje krijgen de investeerders er nog een algemeen nultarief in de vennootschapsbelasting bovenop. Wie denkt dat de Belgische notionele intrest, de begin 2006 ingevoerde fiscale aftrek voor risicokapitaal, een overbodige luxe is, komt er snel tot andere gedachten.

Het tweede land, het emiraat Qatar, kan dan nog wel een poos teren op zijn olie- en vooral gasreserves. Die comfortabele positie doet Qatar niet op zijn lauweren rusten: het bouwt volop aan een vooraanstaande kennismaatschappij. De onderzoeksfaciliteiten die er in de steigers staan, doen zelfs heel wat Amerikaanse campussen blozen.

De economische dynamiek van die twee landen is al menig waarnemer opgevallen. Ik wil hier dan ook eerder inzoemen op enkele specifieke aspecten die me tijdens dit bezoek zijn opgevallen. Zo springt de uitgesproken Angelsaksische reflex bij de leiders van die landen in het oog. Die Brits-Amerikaanse voorkeur belet - gelukkig - niet dat ze openstaan voor meer samenwerking met België. Ten tweede valt ook hun uitgesproken interesse, zeker in het geval van de Qatar Investment Authority, op voor het nemen van participaties in onze ondernemingen.

Engels boven

Laat het me eerst hebben over de verknochtheid van de Bahreinis en de Qatari aan alles wat Engels is. Dat is niet te verwonderen. Ze lopen eerst met duizenden school in de fameuze 'colleges' in het Verenigd Koninkrijk om nadien de overstap te maken naar Britse of Amerikaanse universiteiten en businessschools. De kans is dan ook erg reëel dat je er in de talloze prinselijke en koninklijke paleizen een 'English native speaking consultant' tegen het lijf loopt. Of het nu over telecomregulering of investeringsfondsen gaat, de plaats waar ze gestudeerd hebben, blijft ook later hun belangrijkste inspiratiebron.

Kunnen we als Belgen opboksen tegen al dat Angelsaksisch 'geweld'? We zijn zeker niet kansloos. Gelukkig zijn Belgische bouwfirma's, ingenieursbureaus, bagger- en energiebedrijven in de Perzische Golf al sterk aanwezig en staan ze hoog aangeschreven. We moeten dus niet van nul beginnen. Ook de uitzonderlijk goede relaties tussen de respectieve koninklijke families spelen in zo'n landen een niet onbelangrijke rol.

Kunnen we een voet tussen de deur krijgen in de vorming van de leiders van morgen in de regio? Misschien wel. Ik zie twee mogelijkheden. Bahrein en Qatar investeren massaal in de uitbouw van hun hoger onderwijs. De universitaire kenniscentra van bij ons maken daarbij zeker kans om aan de bak te komen. Maar dan moeten ze die kansen ook grijpen. De regionale ministers zijn daarbij aan zet. De beweging Vlaanderen in Actie en het Waalse Marshallplan kunnen enkel slagen als ze een strategische internationale onderbouw hebben.

Een tweede suggestie is onze meest vooraanstaande businessschools wat meer onder de internationale spotlights te brengen tijdens de prinselijke missies. Misschien moeten we voor hen doen wat het VBO samen met andere partners zopas heeft opgestart voor de medische sector.

Belgische geneeskunde

Ook voor hun medische zorgen kennen de Qatari slechts één adres: het Verenigd Koninkrijk, al heeft ook Duitsland zijn positie met een aantal ziekenhuisclusters kunnen versterken. De overheid van Qatar stuurt voor een aantal specifieke medische behandelingen patiënten naar gespecialiseerde centra in beide Europese landen. Zowel in Londen als in Bonn beschikt het emiraat daarvoor sinds jaren over een medisch attaché. Die tussenpersonen zijn verbonden aan de ambassade en brengen de Qatari in contact met de Britse en Duitse medische specialisten.

Ondanks deze traditie was er zowel in Bahrein als in Qatar veel interesse voor de roadshow rond Belgische medische specialismen en technologieën die tijdens de afgelopen zending werd georganiseerd. Alle Belgische deelnemers aan de zending - gewesten, federale overheid, privé- én publieke actoren - schaarden zich achter dit initiatief. Ze zorgden er allemaal voor dat Belgische dokters en ingenieurs tekst en uitleg konden geven over hun medische en technologische knowhow in zowel Bahrein als Qatar.

De resultaten zijn niet uitgebleven: talrijke en reële opportuniteiten voor onze technologiespelers, afspraken voor teleteaching-programma's rond kankerpreventie en - amper één uur voor ons vertrek uit Qatar - de verlossende toezegging om een medisch attaché af te vaardigen naar de Qatarese ambassade in Brussel. Dankzij die resultaten kunnen we een voet tussen de deur krijgen. Het is een eerste opsteker voor Healthcare Belgium (www.healthcarebelgium.com), een vzw opgericht afgelopen zomer door elf Belgische ziekenhuizen, op initiatief van het VBO en met de steun van Agfa Healthcare.

Gas

Het gasgeld kan terugvloeien naar ons land. Zelden heb ik tijdens een missie zo'n uitgesproken belangstelling gezien voor het nemen van participaties in Belgische bedrijven. Investeerders uit de regio, zoals de Qatar Investment Authority, zijn actief op zoek naar investeringsmogelijkheden in ons land. Vaak gaat het in deze regio om zogenaamde 'Sovereign Wealth Funds'. Die buitenlandse fondsen in handen van de overheid investeren in beloftevolle en soms strategische bedrijven of sectoren in de EU. Van belang is dat ze niet alleen geïnteresseerd zijn in participaties in grotere ondernemingen, maar ook hun weg zoeken naar jonge technologiebedrijven.

Rudi Thomaes

-- De auteur is gedelegeerd bestuurder van het Verbond van Belgische Ondernemingen (VBO).

 

Tol heffen alleen lost fileleed niet op

Uit cijfers van de overheid bleek gisteren dat het voertuigenpark in België in 30 jaar tijd bijna verdubbeld is. Voor elke tien inwoners zijn er nu zes voertuigen. Met een nieuwe regering in de maak en een doorstart voor de Vlaamse regering is het nuttig te zien hoeveel vooruitgang er gemaakt is in het mobiliteitsbeleid. Want het fileleed en de ongevallen zijn er niet op verbeterd. Op één front is er duidelijk vooruitgang: de intelligente kilometerheffing is nu aanvaard. Op twee andere is echter nog een lange weg af te leggen. De subsidies voor CO2-arme auto's zijn gezichtsbedrog, en in plaats van een groter volume aan treinreizigers na te streven, kan men beter opteren voor een hogere kostendekkingsgraad bij het spoorbeleid.

Voor elk van drie maatregelen in zwang - intelligente kilometerheffing, subsidies voor CO2-arme wagens en het verhogen van het aantal treinreizigers - moeten we ons afvragen of hij een effectieve manier is om de mobiliteit- en milieudoelstellingen te bereiken, en of we de overheidsmiddelen wel efficiënt gebruiken.

1. De intelligente kilometerheffing op vrachtwagens

Vlaanderen en België hebben er wellicht belang bij op korte termijn een kilometerheffing in te voeren voor vrachtwagens. België is een transitland. Veel buitenlandse vrachtwagens rijden door België en betalen geen hier geen brandstofbelastingen, terwijl ze wel kosten veroorzaken. Ze verhogen namelijk de congestie en de verkeersonveiligheid, ze leiden tot meer luchtverontreiniging en ze zorgen voor slijtage aan het wegdek.

De bestaande Eurovignet-richtlijn die nu wordt vervangen, was enkel van toepassing op autosnelwegen. De prijs van het Eurovignet was niet afhankelijk van het aantal gereden kilometers.

Enkele Europese landen hebben al een tolheffing ingevoerd voor het vrachtvervoer over de weg. Die is gekoppeld is aan het aantal kilometers en aan andere kenmerken van het voertuig. Zwitserland bijvoorbeeld heft een tol op zijn hele netwerk, Oostenrijk heft tol op autosnelwegen en expreswegen, Frankrijk heeft al lang zijn tolwegen, en Duitsland belast het vrachtvervoer sinds 1 januari 2005 op zijn autosnelwegen.

In principe beslist het best elk gewest apart over de hoogte van de tol, en de technologie is het liefst dezelfde in een zo groot mogelijk aantal landen. Volgens de Europese Unie moet de tol voorlopig nog gebaseerd zijn op de gemiddelde infrastructuurkosten van de jongste jaren. Deze beperking is ingevoerd om misbruik van monopoliepositie door transitlanden te vermijden. Op termijn moet de tol ook ruimtelijk en in de tijd gedifferentieerd kunnen worden en moet hij ook meer moduleerbaar worden.

Het nieuwe Europese voorstel stelt dat de inkomsten moeten worden geïnvesteerd in de transportsector. Uit economisch standpunt is dat echter niet noodzakelijk de beste oplossing. Het beste is dat de inkomsten voor een groot deel de bestaande subsidies voor wegenbouw vervangen, zodat ruimte vrijkomt om dat subsidiegeld aan te wenden om de belastingen op arbeid te verlagen. Van belang is natuurlijk ook of de invoering van het tolsysteem zelf geen te groot deel van de tolopbrengst gaat opslorpen: als de kostprijs van de inning en de controle ver boven 10 procent van de inkomsten uitstijgt, doen we het beter niet.

Maar het goederenvervoer belasten is maar een zeer gedeeltelijke oplossing van het fileprobleem als de prijszetting van het personenvervoer niet veranderd wordt. Berekeningen tonen aan dat enkel het vrachtwagenverkeer belasten inderdaad ruimte op de weg vrijmaakt, zodat in eerste instantie de gemiddelde snelheid stijgt. Die stijging trekt echter snel nieuw 'latent' auto- en vrachtwagenverkeer aan. Zelfs met een drastische heffing op vrachtwagens gaan we onze fileproblemen absoluut niet oplossen.

Een tolheffing enkel op vrachtwagens is vooral een interessante manier om transitverkeer belastingen te laten betalen. Het heeft wellicht slechts een klein effect op het congestieniveau op de weg

Wanneer we deze redenering doortrekken, moeten we ook vraagtekens plaatsen bij het subsidiebeleid voor binnenvaart en spoorwegen. Dat probeert het verkeersprobleem te verlichten door vrachtwagens van de weg te halen. Wanneer de vrijgekomen plaats op de weg ingenomen wordt door extra auto's zijn de subsidies een weinig efficiënt middel en kan de totale kosten-batenbalans van deze investeringen zelfs negatief zijn. Zolang het verkeer op de weg niet de juiste prijs betaalt, zijn infrastructuurmaatregelen voor trein en binnenvaart wellicht weinig efficiënt.

2. De subsidies voor CO2-arme auto's zijn collectief gezichtsbedrog

Benzine en diesel worden al zeer zwaar belast. Zolang we geen intelligente tolheffing hebben voor auto's en vrachtwagens is dit een maatregel om het vervoersvolume op de weg af te remmen en ondertussen fiscale ontvangsten te vergaren. Wanneer de overheid zelf grote subsidies gaat toekennen om op de zwaar belaste motorbrandstoffen te besparen, is de minister van Leefmilieu zijn collega van Financiën aan het bedriegen en in feite ook de bevolking. De automobilist is nog blij dat hij een dure liter brandstof bespaart, ook de minister van Leefmilieu komt dichter bij zijn milieudoelstelling en is nog gelukkig, maar ondertussen hebben we hoofdzakelijk accijnzen bespaard en moeten we wel de andere belastingen verhogen om het overheidsbudget in evenwicht te houden.

Door de bestaande accijnzen wordt een liter gasolie voor de weg twee tot drie keer zoveel betaald als een liter gasolie voor huisbrand. Nochtans is de CO2-uitstoot in de twee gevallen precies hetzelfde. De kostprijs van de bespaarde ton CO2 ligt 10 tot 15 keer hoger wanneer we de besparing realiseren met CO2-armere auto's dan met een meer efficiënte huisverwarming. Concreet gaan we voor elke ton CO2 die we zo besparen in de transportsector 200 euro of meer te veel betalen. Deze redenering geldt zowel voor de belastingvariatie die is ingevoerd voor bedrijfswagens als voor de subsidie die men krijgt bij aankoop van een hybride wagen zoals de Toyota Prius.

3. Hebben we een kwart meer reizigersvervoer per trein nodig?

Hoeveel meer reizigersvervoer we nodig hebben laten we misschien het best beslissen door de treingebruikers zelf. Als zij de extra kosten van hun rit moeten betalen, zijn ze groot genoeg om zelf uit te maken of de rit het geld waard is. Er zijn twee goede redenen om treinvervoer onder de kostprijs aan te bieden: het gebruik van de auto in de spits ontmoedigen en de arbeidsparticipatie opdrijven.

Nu wordt de spitscapaciteit veel te goedkoop aangeboden: de echte kostprijs van een extra spitsreiziger is hoger dan een ticket eerste klasse, bijvoorbeeld 7 euro voor een enkele rit, terwijl de meesten maar 2 euro of minder betalen. Veel van wie reist voor 2 euro of minder, zoals studenten en gepensioneerden, zijn geen potentiële autogebruikers. Het is dan ook beter hen uit de spits te bannen of hun de echte kostprijs (7 euro) te laten betalen. Dat is geen populaire boodschap, maar hij is wel noodzakelijk om de beperkte spitscapaciteit goed te gebruiken.

De doelstelling van 25 procent treinreizigers extra is dus slecht geformuleerd. Een klant meer op een lijn die de autospits vermindert zonder te veel te kosten, of een klant meer die ook een duur ticket koopt, is voor de mobiliteitsdoelstellingen meer waard dan een klant meer buiten de spits. We moeten ook durven beslissen sommige kleinere lijnen te sluiten en ze te vervangen door autobussen, omdat ze te duur zijn in exploitatie. Een hogere kostendekkingsgraad nastreven kan een betere indicator zijn voor intelligent spoorbeleid in een liberaliserende Europese spoormarkt dan het nastreven van meer volume.

Stef Proost, hoogleraar en transporteconoom aan de KULeuven.